Obok wymienionych w części pierwszej rodzajów umów, istnieją jeszcze inne, nie mniej ważne. Przedmiotem rozważań będą umowy:

• rozporządzające i zobowiązujące,
• przyczynowe i oderwane,
• adhezyjne,

W zarysie zostanie nakreślony problem umowy przedwstępnej, jako szczególna jej odmiana.                   

UMOWY ROZPORZĄDZAJĄCE I ZOBOWIĄZUJĄCE

Biorąc pod uwagę konsekwencje prawne wynikające z umowy, możemy podzielić je na zobowiązujące i rozporządzające.

Umowy zobowiązujące, jak sama nazwa sugeruje, polegają na zobowiązaniu się jednej strony do świadczenia, tzn. do określonego działania lub powstrzymania się od tego działania. W zależności od tego, czy zobowiązani te istnieją po jednej tylko czy po obu stronach mamy do czynienia ze wspomnianymi wcześniej umowami jednostronnie lub dwu(wielo)stronnie zobowiązującymi.

Umowy rozporządzające z kolei skutkują przeniesieniem, obciążeniem, ograniczeniem lub zniesieniem praw nam przysługujących.

Ponieważ często zobowiązaniu towarzyszy konieczność jakiegoś rozporządzenia istnieją także umowy o skutku zobowiązująco - rozporządzającym. Przykładem jest umowa sprzedaży. Gdzie obie strony są zobowiązane: sprzedający do przeniesienia własności rzeczy i wydania jej a kupujący do odebrania rzeczy i zapłaty ceny. Taka umowa to zobowiązanie do przeniesienia własności a więc rozporządzenia prawem[1].

UMOWY KAUZALNE (PRZYCZYNOWE) I ABSTRAKCYJNE (ODERWANE)

Współcześnie prawo wymaga uzasadnienia dla przesunięć majątkowych, aby uchwycić ich społeczny sens, poddać je kontroli i reglamentacji prawnej[2]. Zatem musi istnieć podstawa (prawnicy nazywają ją causa) do rozporządzenia prawem. Jeżeli ich ważność zależy od prawidłowej podstawy prawnej, są to umowy kauzalne (od causa), czyli przyczynowe. To one są regułą w polskim systemie prawnym[3].

Umowy abstrakcyjne (oderwane) wywołują skutki nawet, gdy nie istnieje prawidłowa podstawa prawna do wykonania czynności określonej w umowie. Konstrukcja tak dopuszczalna jest w wyjątkowych przypadkach określonych w ustawie ( np. prawo czekowe i wekslowe)[4]. Konsekwencje takich czynności reguluje np. instytucja bezpodstawnego wzbogacenia, ale chroni ona poszkodowanego rozporządzeniem bez prawnego uzasadnienia znacznie słabiej niż gdyby istniała podstawa i rozporządzenie prawem można było uznać za nieważne.

UMOWY ADHEZYJNE

Dość specyficzną postacią umowy jest umowa adhezyjna, czyli ujmując rzecz najprościej jak można - umowa przystąpienia. Nazwa pochodzi od contract d`adhesion z łac. adhaesio 'przyleganie' i adhaerens[5].

Termin przyjął się i w polskim języku, występuje w słownikach i encyklopediach[6]. Umowa adhezyjna definiowana jest na wiele sposobów, ale sens wszystkich sprowadza się do tego, że najważniejsze warunki określa jeden z kontrahentów, zwykle ekonomicznie silniejszy (często występujący w pozycji monopolistycznej), w taki sposób, że drugi natomiast może je zaakceptować w całości i przystąpić do umowy lub zrezygnować z jej zawarcia. Umowy adhezyjne są zatem zawierane przez przystąpienie, co wiąże się z bezwarunkową akceptację oferty złożonej przez druga stronę, a więc nie mając w praktyce żadnego wpływu na treść umowy" [7].

Bez wątpienia różni się ona od klasycznej umowy swobodnie negocjowanej, uzgadnianej indywidualnie[8]. Wprowadzenie tego typu umów ma ścisły związek ze specyfiką czasów, w których żyjemy, zwłaszcza zaś z masowością i szablonowością obrotu gospodarczego. Te cechy obrotu gospodarczego wymuszają taki sposób zawierania umów, który odpowiadałby postulatowi szybkości i standaryzacji czy też typizacji.

Duże organizacje gospodarcze, o silnej pozycji ekonomicznej w danej sferze obrotu gospodarczego dyktują treść zawieranej umowy, a więc występuje faktyczna nierównorzędność stron, gdy słabszy kontrahent może jedynie przedłożoną mu treść zaakceptować lub odrzucić[9]. Z tego też względu umowy adhezyjne wymagają szczególnych uregulowań tak, by chronić słabszego kontrahenta (a tym zwykle jest przeciętny konsument) ale nie naruszać sprawności obrotu gospodarczego[10].

W rzeczywistości z umowami adhezyjnymi bardzo często spotkać się można w codziennym obrocie gospodarczym. Tego typu umowy zawierane są zwłaszcza w takich dziedzinach jak transport publiczny, dostawy mediów, usługi pocztowe i telekomunikacyjne itp.[11]. Przykładem umowy adhezyjnej może być zakup biletu PKP, PKS, MPK, gdzie musimy dostosować się do rozkładu jazdy i ceny oraz środka transportu. To samo dotyczy np. kina, teatru, gdzie bilet, jego zakup upoważnia nas do skorzystania z usługi. Jako przykład można podać także rejestrację na forum dyskusyjnym. Przystąpienie do takiej społeczności również jest umową. Jej stronami są tu właściciel forum oraz osoba przystępująca.

Bardzo ważna jest tu kwestia regulaminów i wzorców umów, która będzie wkrótce szczegółowo poruszona.

Ze względu na doniosłość umowy adhezyjnej, różnorodność pułapek, jakie czyhają na nas w związku z przystępowaniem do nich i trudności w egzekwowaniu wynikających z niej praw i obowiązków, jeden z najbliższych artykułów zostanie jej poświęcony w całości i uzupełniony o praktyczne wskazówki. 

UMOWA PRZEDWSTĘPNA-ZARYS PROBLEMU

Gdy jedna lub obie strony zobowiązują się do zawarcia w przyszłości oznaczonej umowy, mówi się o umowie przedwstępnej. Reguluje ją art. 389 K.C.

Art. 389 § 1. Umowa, przez którą jedna ze stron lub obie zobowiązują się do zawarcia oznaczonej umowy (umowa przedwstępna), powinna określać istotne postanowienia umowy przyrzeczonej.

§ 2. Jeżeli termin, w ciągu którego ma być zawarta umowa przyrzeczona, nie został oznaczony, powinna ona być zawarta w odpowiednim terminie wyznaczonym przez stronę uprawnioną do żądania zawarcia umowy przyrzeczonej. Jeżeli obie strony są uprawnione do żądania zawarcia umowy przyrzeczonej i każda z nich wyznaczyła inny termin, strony wiąże termin wyznaczony przez stronę, która wcześniej złożyła stosowne oświadczenie. Jeżeli w ciągu roku od dnia zawarcia umowy przedwstępnej nie został wyznaczony termin do zawarcia umowy przyrzeczonej, nie można żądać jej zawarcia.

Z reguły mamy z nią do czynienia, gdy niezwłoczne zawarcie definitywnej umowy jest ze względu na okoliczności prawne lub faktyczne niemożliwe, albo niedogodne z jakichś powodów dla stron, ale są one zainteresowane zawarciem jej w przyszłości z tym właśnie kontrahentem[12]. Przykładem jest umowa przedwstępna o przeniesienie własności nieruchomości, gdy trzeba uregulować pewne kwestie, np. zezwolenia administracyjne lub jeżeli toczy się postępowanie sporne, w którym osoba trzecia dochodzi jego unieważnienia, potencjalny nabywca na ogół nie będzie zainteresowany jego nabyciem przed ostatecznym zakończeniem sporu.  Podobnie ma się rzecz, gdy np. jeszcze nie udzielono patentu, lecz toczy się dopiero postępowanie w tej sprawie. Jeżeli takie względy nie występują, to lepiej jest od razu zawrzeć umowę faktycznie zamierzoną[13].

W takiej umowie obowiązkiem jest zawarcie określonej przez strony umowy. Warunkiem skuteczności tego zobowiązania jest jednak to, by w umowie przedwstępnej zostały określone istotne postanowienia umowy przyrzeczonej.

Jeżeli strona zobowiązana do zawarcia umowy przyrzeczonej uchyla się od jej zawarcia, druga strona może skorzystać ze środków prawnych, jakie przyznaje jej art. 390 KC.

Art. 390 § 1. Jeżeli strona zobowiązana do zawarcia umowy przyrzeczonej uchyla się od jej zawarcia, druga strona może żądać naprawienia szkody, którą poniosła przez to, że liczyła na zawarcie umowy przyrzeczonej. Strony mogą w umowie przedwstępnej odmiennie określić zakres odszkodowania.

§ 2. Jednakże gdy umowa przedwstępna czyni zadość wymaganiom, od których zależy ważność umowy przyrzeczonej, w szczególności wymaganiom co do formy, strona uprawniona może dochodzić zawarcia umowy przyrzeczonej.

§ 3. Roszczenia z umowy przedwstępnej przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta. Jeżeli sąd oddali żądanie zawarcia umowy przyrzeczonej, roszczenia z umowy przedwstępnej przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym orzeczenie stało się prawomocne.

Zakres tych uprawnień, zależy od tego, umowa przedwstępna czyni zadość wymaganiom, od których zależy ważność umowy przyrzeczonej, w szczególności wymaganiom co do formy. Jeżeli tak np., gdy dla umowy przyrzeczonej wymagana jest forma pisemna i w takiej formie zawarto też umowę przedwstępną, to strona uprawniona może dochodzić zawarcia umowy przyrzeczonej

Z uwagi na ograniczoną objętość artykułu w tym miejscu zagadnienie jest jedynie nakreślone w zarysie. Będzie ono przedmiotem bardziej szczegółowych rozważań w niedalekiej przyszłości.

[1] Z. Radwański, Prawo cywilne - część ogólna, Warszawa 1994 r., s.165-167; W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, Wyd. Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 102-104.

[2] Z. Radwański, Prawo cywilne - część ogólna, Warszawa 1994 r., s.168.

[3] W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, Wyd. Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 106.

[4] Tamże, s.106.

[5] W. Kopaliński, Słownik Wyrazów Obcych, http://www.slownik-online.pl/kopalinski/50E5513CCBEDD44F4125658D0059A5CB.php

[6] Słownik języka polskiego PWN, http://sjp.pwn.pl/haslo.php?id=2532752;
Onet portal wiedzy, http://portalwiedzy.onet.pl/71847,,,,adhezyjna_umowa,haslo.html,
W. Kopaliński, Słownik Wyrazów Obcych,  http://www.slownik-online.pl/kopalinski/50E5513CCBEDD44F4125658D0059A5CB.php

[7] Z. Radwański, Prawo cywilne - część ogólna, Warszawa 1994 r., s.219,
R. Małkiński, Umowa menadżerska w ujęciu prawnym, http://marklaw.home.pl/58/wlasne/13/1/32;
B. Kaczorowska, Specyfika umowy adhezyjnej a zakres swobody kontraktowej, http://www.e-radcaprawny.org/eshop,1,1,1,339,szczegoly,0,1,2.html

[8] B. Kaczorowska, Specyfika umowy adhezyjnej a zakres swobody kontraktowej, http://www.e-radcaprawny.org/eshop,1,1,1,339,szczegoly,0,1,2.html

[9] Z. Radwański, Prawo cywilne - część ogólna, Warszawa 1994 r., s.219

[10] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 120.

[11] R. Małkiński, Umowa menadżerska w ujęciu prawnym, http://marklaw.home.pl/58/wlasne/13/1/32;

[12] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 140-142.

[13] R. Małkiński, Umowa menadżerska w ujęciu prawnym, http://marklaw.home.pl/58/wlasne/13/1/32.

Autor: Magdalena Katana