Lektura artykułów dotyczących zasady swobody zawierania umów pozwala uświadomić sobie, że nikt poza nami nie może zdecydować czy zawrzeć umowę, nikt w zasadzie nie może nas do tego zmusić ani ukarać w razie odmowy jej zawarcia. Dobrze jest też dysonować wiedzą na temat ograniczeń wspomnianej swobody, by zawierać umowy ważne w świetle prawa, z odpowiednimi kontrahentami, w odpowiedniej formie oraz o odpowiedniej treści.

Nie mniej ważne jest uświadomienie sobie ogromu ilości i różnorodności umów, z jakimi mamy do czynienia na co dzień.

UMOWY ZOBOWIĄZUJĄCE JEDNOSTRONNIE I DWUSTRONNIE (WIELOSTRONNIE)

Natura umowy jest taka, że dwie lub więcej stron wymienia się zgodnymi oświadczeniami woli, tzn. dochodzi do porozumienia w interesującej ich kwestii. Umowa rodzi prawa i obowiązki, tworzy więź prawną pomiędzy jej stronami. Ze względu na obowiązki stron wyróżnia się umowy zobowiązujące jednostronnie lub dwu (wielo) - stronnie.

Jednostronnie zobowiązujące charakteryzują się tym, że tylko jedna osoba jest zobowiązana, natomiast druga uprawniona, (np. umowa darowizny);

W dwustronnie zobowiązujących (np. umowa pożyczki, sprzedaż, najem, umowa o dzieło, itp.) - obie strony są zarówno zobowiązane, jak i uprawnione do określonych czynności, np. obowiązek wydania przedmiotu sprzedaży i uprawnienie do jego uzyskania oraz obowiązek zapłaty ceny i uprawnienie do jej uzyskania.

Wśród umów dwustronnie zobowiązujących wyróżnia się umowy wzajemne, w których świadczenie jednej ze stron ma odpowiadać świadczeniu drugiej strony (być jego ekwiwalentem). Dość precyzyjnie opisuje je Kodeks Cywilny w art. 487§2:

487 § 2:"Umowa jest wzajemna, gdy obie strony zobowiązują się w taki sposób, że świadczenie jednej z nich ma być odpowiednikiem świadczenia drugiej"

Przykładem tego typu umów jest np. umowa sprzedaży, w której jedna ze stron zobowiązuje się przenieść własność rzeczy, a druga strona zobowiązuje się w zamian za to zapłacić odpowiednią cenę.

Tego typu umowy kształtują wymianę dóbr i usług w gospodarce oraz poza nią. Mają one ogromne znaczenie w codziennym życiu, dlatego też system prawny przewiduje dla nich wiele szczególnych uregulowań odmiennych od pozostałych zobowiązań umownych. Dotyczy to zwłaszcza prawnych konsekwencji sprzężenia wzajemnych świadczeń stron ( ewentualna nieważność zobowiązania, sposób wykonania, skutki niewykonania).

Przeznaczeniem  umów wzajemnych jest doprowadzenie do wymiany świadczeń między stronami, co skutkuje silniejszym ich związaniem i większą współzależnością[1].

UMOWY ODPŁATNE I NIEODPŁATNE

Umowy, w zależności od tego, czy każda ze stron uzyskuje korzyść majątkową ( niekoniecznie w postaci pieniężnej, ale podlegające pieniężnej ocenie - usługi rzeczy wierzytelności, prawa itp.), czy też korzyść ta, nawet majątkowa jest symboliczna lub nie została zastrzeżona przez strony (np. darowizna czy użyczenie) dzielą się na odpłatne i nieodpłatne.

Odpłatne charakteryzują się tym, że na ich podstawie obie strony mają uzyskać korzyść majątkową. Inne umowy, rzecz jasna są nieodpłatne.

Różnią się one tym, że zakres obowiązków strony zobowiązanej przy umowach nieodpłatnych jest z reguły mniejszy niż przy umowach odpłatnych[2].

Umowy nieodpłatne są słabiej chronione w porównaniu z odpłatnymi:

Art. 59 K.C. zdanie 1: „W razie zawarcia umowy, której wykonanie czyni całkowicie lub częściowo niemożliwym zadośćuczynienie roszczeniu osoby trzeciej, osoba ta może żądać uznania umowy za bezskuteczną w stosunku do niej, jeżeli strony o jej roszczeniu wiedziały albo jeżeli umowa była nieodpłatna".

Art.83 §2 K.C. „Pozorność oświadczenia woli nie ma wpływu na skuteczność odpłatnej czynności prawnej, [a więc na nieodpłatną ma (przypis autorki)]  dokonanej na podstawie pozornego oświadczenia, jeżeli wskutek tej czynności osoba trzecia nabywa prawo lub zostaje zwolniona od obowiązku, chyba, że działała w złej wierze."

Art. 84. § 1. K.C.  W razie błędu co do treści czynności prawnej można uchylić się od skutków prawnych swego oświadczenia woli. Jeżeli jednak oświadczenie woli było złożone innej osobie, uchylenie się od jego skutków prawnych dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy błąd został wywołany przez tę osobę, chociażby bez jej winy, albo gdy wiedziała ona o błędzie lub mogła z łatwością błąd zauważyć; ograniczenie to nie dotyczy czynności prawnej nieodpłatnej.

Art. 407. K.C. Jeżeli ten, kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, rozporządził korzyścią na rzecz osoby trzeciej bezpłatnie, obowiązek wydania korzyści przechodzi na tę osobę trzecią.

Art. 528 K.C. „Jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli."

Art. 530 K.C.  Przepisy artykułów poprzedzających stosuje się odpowiednio w wypadku, gdy dłużnik działał w zamiarze pokrzywdzenia przyszłych wierzycieli. Jeżeli jednak osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową odpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną tylko wtedy, gdy osoba trzecia o zamiarze dłużnika wiedziała.

Art. 531 K.C. § 1. Uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli następuje w drodze powództwa lub zarzutu przeciwko osobie trzeciej, która wskutek tej czynności uzyskała korzyść majątkową.

§ 2. W wypadku gdy osoba trzecia rozporządziła uzyskaną korzyścią, wierzyciel może wystąpić bezpośrednio przeciwko osobie, na której rzecz rozporządzenie nastąpiło, jeżeli osoba ta wiedziała o okolicznościach uzasadniających uznanie czynności dłużnika za bezskuteczną albo jeżeli rozporządzenie było nieodpłatne.

Art. 836. Jeżeli wysokość wynagrodzenia za przechowanie nie jest określona w umowie albo w taryfie, przechowawcy należy się wynagrodzenie w danych stosunkach przyjęte, chyba że z umowy lub z okoliczności wynika, iż zobowiązał się przechować rzecz bez wynagrodzenia.

Podobnie w prawie spadkowym darowizny jako umowy nieodpłatne są nieco inaczej uwzględniane niż czynności odpłatne ( art. 993 K.C i nast. oraz 1039 i następne).

UMOWY KONSENSUALNE I REALNE

Nieco bardziej skomplikowane jest wyróżnienie umów konsensualnych i realnych. W samej nauce kwestia ta jest szeroko dyskutowana

Konsensus oznacza zgodę, zgodne oświadczenie woli. Złożenie ich przez strony kreuje umowę, jednak nie zawsze dochodzi ona do skutku przez samą ich wymianę. Niekiedy wymagane jest spełnienie pewnych okoliczności jak np. wpis do księgi wieczystej albo zgody organu władzy i oczywiście np. wydania rzeczy czy innego przedmiotu świadczenia. Z umową konsensualną mamy do czynienia, gdy przepisy prawne nie uzależniają dojścia do skutku umowy od wydania rzeczy, a jedynie przewidują obowiązek jej wydania w następstwie zawartej umowy[3].

Umowa realna [od słowa „res" = „rzecz") to taka, do dokonania której, poza samym oświadczeniem woli, konieczne jest działanie powodujące zmianę faktycznego władztwa nad rzeczą lub innymi przedmiotami materialnymi. Wymagają one wręczenia rzeczy[4]. Przykładem jest tutaj umowa użyczenia, przechowania, składu, przewozu. Aby doszła do skutku musi dojść do przekazania przedmiotu do przechowania, składu czy przesyłki do przewozu stronie, która zobowiązuje się go przechować, składować czy dostarczyć. Taka konstrukcja umowy ma również na celu „zademonstrowanie" jej otoczeniu, jawność czynności. Samo oświadczenie woli, jego sens, mogłoby być trudne do uchwycenia, a gdy rzecz zostaje wydana, sygnalizuje wykonanie, realizację umowy[5].

UMOWY NAZWANE, NIENAZWANE I MIESZANE

Niektóre umowy, powtarzające się w obrocie, normowane są w sposób szczegółowy przez obowiązujące prawo i umieszczone w konkretnych aktach prawnych[6]. Ma to tą zaletę, że można się do nich odwołać przy ocenie konkretnego stosunku prawnego wykreowanego przez konkretną umowę. Są to umowy nazwane (np. sprzedaż, pożyczka, użyczenie, przewóz). Większość z nich można znaleźć w Kodeksie Cywilnym.

Umową nienazwaną jest taka, której treść nie jest przewidziana przez żadną z umów nazwanych
(np. franczyza, factoring, timesharing). Są one tworzone na zasadzie szeroko rozumianej swobody zawierania umów i występują jedynie w stosunku prawnym, którego podstawą ma być taka właśnie umowa[7].

Wyróżnia się także umowy mieszane stanowiące swoiste połączenie obu wcześniej wymienionych typów. Przykładem może być najem pomieszczenia z dodatkowym obowiązkiem wynajmującego do np. sprzątania[8].

UMOWY LOSOWE

Czasami rozmiar lub istnienie świadczenia zależą od przypadku. Tu występuje element niepewności, który jest jej istotnym, niezbędnym do jej powstania warunkiem[9]. Przykładowo ubezpieczając się od powodzi uzależniamy konieczność świadczenia ze strony ubezpieczyciela od wystąpienia zjawiska powodzi. Oczywiście sami zobowiązani jesteśmy płacić ustalonej wysokości składkę, nie mając pewności czy i kiedy powódź wystąpi. W przypadku renty z art. 905 warunkiem jest pozostanie przy życiu do dnia płatności tej renty. Kodeks Cywilny mówi o umowach losowych w art. 413, 805, 905, 908.

Art. 413. [Świadczenie z gry i zakładu] „§ 1. Kto spełnia świadczenie z gry lub zakładu, nie może żądać zwrotu, chyba że gra lub zakład były zakazane albo nierzetelne.
§ 2. Roszczeń z gry lub zakładu można dochodzić tylko wtedy, gdy gra lub zakład były prowadzone na podstawie zezwolenia właściwego organu państwowego".

Art. 805. [Umowa ubezpieczenia] § 1. Przez umowę ubezpieczenia ubezpieczyciel zobowiązuje się, w zakresie działalności swego przedsiębiorstwa, spełnić określone świadczenie w razie zajścia przewidzianego w umowie wypadku, a ubezpieczający zobowiązuje się zapłacić składkę.
Art. 905. [Wymagalność świadczenia] Jeżeli uprawniony dożył dnia płatności renty płatnej z góry, należy mu się całe świadczenie przypadające za dany okres. Renta płatna z dołu powinna być zapłacona za czas do dnia, w którym obowiązek ustał.

Art. 908. [Umowa o dożywocie] § 1. Jeżeli w zamian za przeniesienie własności nieruchomości nabywca zobowiązał się zapewnić zbywcy dożywotnie utrzymanie (umowa o dożywocie), powinien on, w braku odmiennej umowy, przyjąć zbywcę jako domownika, dostarczać mu wyżywienia, ubrania, mieszkania, światła i opału, zapewnić mu odpowiednią pomoc i pielęgnowanie w chorobie oraz sprawić mu własnym kosztem pogrzeb odpowiadający zwyczajom miejscowym.
§ 2. Jeżeli w umowie o dożywocie nabywca nieruchomości zobowiązał się obciążyć ją na rzecz zbywcy użytkowaniem, którego wykonywanie jest ograniczone do części nieruchomości, służebnością mieszkania lub inną służebnością osobistą albo spełniać powtarzające się świadczenia w pieniądzach lub w rzeczach oznaczonych co do gatunku, użytkowanie, służebność osobista oraz uprawnienie do powtarzających się świadczeń należą do treści prawa dożywocia.     
§ 3. Dożywocie można zastrzec także na rzecz osoby bliskiej zbywcy nieruchomości.

Nieco bardziej skomplikowaną kwestią jest rozróżnienie umów abstrakcyjnych i przyczynowych, umów zobowiązujących i rozporządzających oraz tzw. umów adhezyjnych. Zostaną one omówione w cz.2 artykułu.

[1] W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, Wyd. Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 105.

[2] Tamze, s. 105.

[3] Z. Radwański, Prawo cywilne - część ogólna, Warszawa 1994 r., s.164.

[4] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 135.

[5] Z. Radwański, Prawo cywilne - część ogólna, Warszawa 1994 r., s.164., s. 163.

[6] W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, Wyd. Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 106.

[7] Tamże, s.106.

[8] Tamże, s.107.

[9] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 136.

Autor: Magdalena Katana