Ostatnia, trzecia część artykułu o swobodzie zawierania umów obejmować będzie problem tzw. culpa in contrahendo, czyli winy w kontraktowaniu (i szkody wywołanej nagannym zachowaniem się strony w procesie pertraktacji poprzedzających zawarcie umowy, zwłaszcza jeżeli nie doszła ona do skutku), także jej ograniczeń związanych z koniecznością uzyskania zezwolenia administracyjnego dla ważności dojścia do skutku umowy oraz obowiązek zachowania określonego przez prawo trybu jej zawierania.

WINA W KONTRAKTOWANIU, czyli odpowiedzialność za szkodę wywołaną nagannym zachowaniem się strony w czasie pertraktacji poprzedzającej zawarcie umowy

Obowiązek zawierania pewnego rodzaju umów w kontekście ograniczenia zasady swobody zawierania umów, obok wymienionych w części 2 przypadków, obejmuje również postać szczególną, mianowicie umowy opatrzone sankcją odszkodowania w granicach interesu ujemnego. Brzmi dość zawile i wydaje się być skomplikowane, ale w gruncie rzeczy jest łatwe do zrozumienia.

Uczestnicy obrotu prawno - ekonomicznego nie zawsze są uczciwi. Ochrona interesów kontrahentów w trakcie negocjacji poprzedzających zawarcie ( bądź nie) umowy nabiera szczególnego znaczenia, ponieważ stanowi gwarancję prawidłowego funkcjonowania gospodarki, co bez odpowiednich uregulowań prawnych nie jest możliwe. Kontrahentom należy się ochrona przed nielojalnym zachowaniem drugiej strony a instrumentem zapewniającym taką właśnie ochronę jest instytucja tzw. "winy w kontraktowaniu" (culpa in contrahendo).      

W momencie prowadzenia negocjacji nie powstaje w zasadzie obowiązek zawarcia umowy. Każda ze stron może odstąpić od prowadzenia dalszych rokowań i, zgodnie z zasadą swobody umów, zadecydować o zawarciu (bądź nie) umowy. W trakcie rokowań strony przekazują sobie informacje, na podstawie których podejmą decyzję co do zawarcia umowy[1]. Takie negocjacje powinny być prowadzone na serio, a potencjalni kontrahenci obowiązani są do wzajemnej lojalności. Zasada swobody umów w tym zakresie zostaje ograniczona, gdy jedna ze stron w wysokim stopniu wzbudziła zaufanie u drugiej strony, iż umowę taką zawrze i mimo tego jej nie zawarła[2]. Sprawca narusza w tym wypadku zasady współżycia społecznego, które wymagają określonej lojalności wobec kontrahenta. Takie zawinione ich naruszenie uzasadnia roszczenie o wyrównanie szkody, wyrządzonej przez to, że zamierzona umowa nie doszła do skutku lub okazała się nieważna[3].

Podstawowym przepisem regulującym tę instytucję jest art. 72 §2 K.C.[4].

72 § 2 K.C. „Strona, która rozpoczęła lub prowadziła negocjacje z naruszeniem dobrych obyczajów, w szczególności bez zamiaru zawarcia umowy, jest obowiązana do naprawienia szkody, jaką druga strona poniosła przez to, że liczyła na zawarcie umowy"

Zgodnie z jego treścią strona, która rozpoczęła lub prowadziła negocjacje z naruszeniem dobrych obyczajów, w szczególności bez zamiaru zawarcia umowy, jest obowiązana do naprawienia szkody, jaką druga strona poniosła przez to, że liczyła na zawarcie umowy.     

Zasadniczym celem wprowadzenia art. 72 §2 kc było umożliwienie poszkodowanemu w wyniku nieuczciwego działania kontrahenta łatwiejszego dochodzenia swoich praw. Poszkodowany nie musi udowadniać winy kontrahenta, wystarczające jest wykazanie naruszenia dobrych obyczajów. Dowód taki jest o wiele łatwiejszy do przeprowadzenia niż dowód winy[5].       

Jeżeli strony same nie sprecyzowały, jakie działania lub zaniechania będą uważane za nielojalne prowadzenie negocjacji, do przypadków, które z obiektywnego punktu widzenia należałoby ocenić jako "culpa in contrahendo" można między innymi zaliczyć[6]:

• celowe przewlekanie w negocjacjach w zamiarze uniemożliwienie drugiej stronie prowadzenia rokowań z innymi podmiotami np. świadome składanie propozycji niemożliwych do przyjęcia przez drugą stronę lub uchylanie się od podjęcia czy kontynuowania rokowań;
• negocjowanie bez rzeczywistego zamiaru zawarcia umowy;
• zatajenie informacji o okolicznościach mających wpływ na decyzję drugiej strony o zawarciu umowy;
• fałszywe przedstawienie okoliczności faktycznych, podstępne wprowadzenie w błąd;
• kwestionowanie w kolejnych stadiach postanowień uzgodnionych uprzednio;
• nieuzasadniona odmowa ujawnienia istotnych informacji;
• zerwanie negocjacji bez powodu lub oczywiście błahego powodu;

Odpowiedzialność za szkodę może mieć miejsce ilekroć zachowanie się strony, która wywołała powstanie szkody, jest naganne[7].

Kodeks Cywilny tylko w kilku przypadkach przewiduje taki obowiązek. Są to artykuły 387 §2 i 736 K.C.

387§2K.C. „Strona, która w chwili zawarcia umowy wiedziała o niemożliwości świadczenia, a drugiej strony z błędu nie wyprowadziła, obowiązana jest do naprawienia szkody, którą druga strona poniosła przez to, że zawarła umowę nie wiedząc o niemożliwości świadczenia"

736 K.C. „ kto zawodowo trudni się załatwianiem czynności dla drugich, powinien, jeżeli nie chce zlecenia przyjąć, zawiadomić o tym niezwłocznie dającego zlecenie" Taki sam obowiązek ciąży na osobie, która dającemu zlecenie oświadczyła gotowość załatwiania czynności danego rodzaju"

Przykładem odpowiedzialności w ramach culpa in contrahendo jest sprawa, w której powód X domagał się nakazania- pozwanemu "Polmozbytowi" wydania przyczepy kempingowej lub zasądzenia kwoty 285.000 zł, stanowiącej jej równowartość, przy uwzględnieniu wpłaconej już kwoty 105.000 zł, lub zasądzenia kwoty 253.000 zł, będącej sumą zrewaloryzowaną kwoty 105.000 zł. Powód przyjął ofertę P.P. "Polmozbyt" i dokonał wpłaty pełnej wartości przyczepy kempingowej w wysokości 105.000 zł. Strona pozwana nie wywiązała się ze swojego zobowiązania, mimo że produkcja przyczep trwa, a obecnie cena wynosi 390.000 zł. Sąd Rejonowy zasądził od pozwanego P.P. "Polmozbyt" na rzecz powoda kwotę 105.000 zł z 8 % odsetek.

Sąd Najwyższy przyjął w tej sprawie, że "powodowi przysługuje odszkodowanie w związku z prowadzonymi rokowaniami i w sprawie tej przesłanki do takiego odszkodowania zostały spełnione. Pozwane przedsiębiorstwo nie zareagowało bowiem we właściwym czasie na dokonaną wpłatę informacją, że żądanej przyczepy nie ma w sprzedaży, jakkolwiek powinno było to uczynić niezwłocznie po stwierdzeniu, że wpłynęła wpłata na zakup przyczepy, której nie oferuje się do sprzedaży na rynku wewnętrznym. Takie postępowanie przedsiębiorstwa ł u d z i ł o przez długi okres możliwością nabycia żądanej przez powoda przyczepy, w konsekwencji czego powód niewątpliwie poniósł szkodę w postaci choćby utraty odsetek i innych należności przywiązanych do oszczędności w formach prowadzonych przez właściwe banki. Jest bowiem rzeczą wysoce prawdopodobną, że wiadomość o niemożliwości nabycia żądanej przyczepy podana powodowi we właściwym czasie spowodowałaby wycofanie wpłaconej kwoty i złożenie jej w banku".

Obowiązek zachowania lojalności wobec partnera w rokowaniach o zawarcie umowy należy traktować jako nakaz niewprowadzania go w błąd albo zakaz wyzyskiwania błędu partnera w czasie pertraktacji. Lojalność kontraktowa wymaga m.in. poinformowania partnera o okolicznościach, jakie mogą mieć wpływ na jego decyzję zawarcia umowy[8]. Te okoliczności - przy zaistnieniu dalszych przesłanek odpowiedzialności w ramach culpa in contrahendo, uzasadniają obowiązek wyrównania tej szkody[9].

Można przyjąć, że odpowiedzialność tego rodzaju generalnie ponoszą przedsiębiorcy, którzy bezpodstawnie nie zawierają umowy z konsumentem, naruszając jego zaufanie, że uzyska dobro lub usługę, jakie przedsiębiorca świadczy na rynku[10].

ZEZWOLENIA ADMINISTRACYJNE

Niekiedy ustawa wymaga indywidualnej decyzji administracyjnej dla dokonania czynności prawnych, w tym zawarcia umowy. Jako przykład zwykle wymienia się sprzedaż nieruchomości cudzoziemcowi[11]. Tego rodzaju decyzje upoważniają jedynie do dokonania czynności prawnej[12]. Zgodnie z zasadą swobody zawierania umów, decyzja o zawarciu lub nie umowy pozostaje w gestii stron - nie ma obowiązku zawarcia umowy. Jednak, bez decyzji administracyjnej byłaby ona nieważna bezwzględnie.

Może się tak zdarzyć, że indywidualny akt administracyjny nałoży obowiązek zawarcia umowy. Wówczas, jeśli strona nie chce się podporządkować, sąd ma kompetencję do stwierdzenia tego obowiązku w drodze orzeczenia. Takie orzeczenie zastępuje wolę strony i umowa zostaje zawarta
(art. 64 K.C.)

„Prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek danej osoby do złożenia oznaczonego oświadczenia woli zastępuje to oświadczenie".

OGRANICZENIA SWOBODY WYBORU TRYBU ZAWIERANIA UMOWY

Ostatnim, dość daleko idącym ograniczeniem swobody zawierania umów - doboru kontrahenta, jest konieczność zachowania wymaganego przez prawo trybu zawierania umów ( i doboru kontrahenta).
Z reguły chodzi tu o przetarg.

Uzasadnieniem ograniczeń tego typu jest z reguły ochrona mienia publicznego i uczciwej konkurencji. Podmioty dysponujące pieniędzmi publicznymi nie mogą podejmować arbitralnych decyzji co do ich wydawania. Decyzje te muszą być racjonalne i optymalne w danej sytuacji dla interesu publicznego[13]. Z ekonomicznego punktu widzenia chodzi tu przede wszystkim o cenę, termin wykonania, często też brane jest pod uwagę kryterium jakości. Podmioty stające do przetargu mają równe szanse na uzyskanie umowy na realizację projektów będących przedmiotem przetargu. Ma to wyeliminować w największym możliwie stopniu niepożądane zjawisko korupcji.

Szczegółowo materia ta uregulowana jest w ustawie Prawo zamówień publicznych[14].

[1] J.Skorupka, Culpa in contrahendo a odpowiedzialność karna, http://lex.pl/czasopisma/prokurator/culpa_in.html

[2] J.Skorupka, Culpa in contrahendo a odpowiedzialność karna, http://lex.pl/czasopisma/prokurator/culpa_in.html

[3] W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, Wyd. Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 119-120.

[4] Został on wprowadzony nowelą z dnia 14 lutego 2003 r., która weszła w życie w dniu 25 września 2003 r. (Dz. U z 2003 r. Nr 49, poz. 408).

[5] Culpa in contrahendo z art. 72 §2 k.c., Zespół Ekspertów Prawnych i Ekonomicznych ESSENCE Sp. z o.o., http://prawo.webwweb.pl/?a=txt&id=3150

[6] Tamże

[7] W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, Wyd. Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 119.

[8] G. Bieniek, H. Ciepła, S. Dmowski, J. Gudowski, K. Kołakowski, M. Sychowicz, T. Wiśniewski,
Cz. Żuławska, Komentarz do Kodeksu Cywilnego.Księga III. Zobowiązania t.1,Wydawnictwo Prawnicze, Warszawa 1996, s.122.

[9] por. uchwała SN z 28 września 1990 r., IlI CZP 33/90, OSNC 1991/1/3

[10] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 149.

[11] Od wejścia Polski do UE w praktyce obywatele i przedsiębiorcy z Unii Europejskiej (oraz pozostałych krajów Europejskiego Obszaru Gospodarczego i Szwajcarii) podlegają ograniczeniom wyłącznie w przypadku bezpośredniego nabywania nieruchomości rolnych, leśnych oraz tzw. drugiego domu. Pozostali cudzoziemcy w szerszym zakresie potrzebują zezwoleń na nabywanie nieruchomości w Polsce, niemniej istnieją praktyczne, zgodne z prawem, rozwiązania pozwalające także im uniknąć konieczności uzyskania zezwolenia. W nielicznych przypadkach gdy zezwolenie okazuje się niezbędne możliwość przeprowadzenia transakcji zależy nierzadko od odpowiedniego uzasadnienia wniosku do Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji.

[12] Tamże, s. 149; Z. Radwański, Prawo cywilne- część ogólna, Warszawa, C.H. Beck, 1995, s. 219.

[13] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 149.

[14] Ustawa z dnia 29 stycznia 2004 r. Prawo zamówień publicznych, Dz.U. 2004 nr 19 poz. 177 z późn. zm.

Autor: Magdalena Katana