Tematyka swobody zawierania umów jest dość rozległa, dlatego też omówienie tematu, nawet pobieżne, wykracza poza ramy jednego artykułu. Stąd wynikła konieczność podzielenia rozważań na mniejsze fragmenty.

Zasada swobody zawierania umów, jak była już o tym mowa wcześniej, obok swobody kształtowania treści, znajduje wyraz w:                         

1. samym zawarciu ( lub nie) umowy;
2. wolności wyboru kontrahenta, czyli partnera, drugiej strony umowy;
3. wolności w zakresie formy zawierania umowy.

Z samej zasady wynika, że nie można pozbawić podmiotów prawa swobody decydowania o zawarciu ( lub nie) umowy. Oczywiście, podobnie jak od innych, i od tej reguły istnieją wyjątki. Należy jednak mieć na uwadze, że wszelkie ograniczenia swobody nie mogą być wprowadzane w wyniku „widzimisię" prawodawcy, jego arbitralną decyzją. Każde ograniczenie musi być stosownie umotywowane.

Najczęściej jako takie uzasadnienie podaje się treść umowy, ze względu na którą nie może ona być swobodnie zawierana. Stąd też spora ilość miejsca i pierwszeństwo w przedstawieniu ograniczeń w tej materii.

Istnieją jednak i inne równie istotne w swoim znaczeniu, przesłanki wyłączające swobodę kontraktowania:

• ograniczenie swobody doboru kontrahenta,
• wprowadzenie obowiązku kontraktowania,
• konieczność uzyskania zezwolenia administracyjnego dla ważności dojścia do skutku umowy oraz
• wymóg zachowania określonego przez prawo trybu zawierania umowy.

OGRANICZENIA DOBORU PARTNERA UMOWY ( KONTRAHENTA)

Należy wyraźnie podkreślić, że w podjęciu decyzji o samym zawarciu, tudzież odmowie związania się umową, prawo nie może nikogo wyręczyć. Generalnie podmioty takiej swobody nie mogą zostać pozbawione[1]. Jednak ingerencja prawodawcy w może dotyczyć tego, z kim określoną umowę można zawrzeć.

A. OGRANICZENIE ZE WZGLĘDU NA OCHRONĘ UCZESTNIKÓW OBROTU CYWILNOPRAWNEGO

Uzasadnieniem takiego działania jest ochrona uczestników obrotu cywilnoprawnego, zwłaszcza zaś osób fizycznych, które pomimo zakładanej równości stron, często znajdują się w gorszym położeniu niż przedsiębiorstwa i inne organizacje.

Tytułem przykładu można przywołać w tym miejscu zawężenie katalogu osób prawnych, które prowadzą określone rodzaje działalności gospodarczej związane ze zwiększonym ryzykiem dla uczestników obrotu cywilnoprawnego. Tylko one mogą być stroną pewnego rodzaju umów. Takie podmioty prowadzą działalność na podstawie zezwolenia. Przykładem jest bank czy zakład ubezpieczeń Art. 2. ustawy Prawo Bankowe [2] stanowi:

„Bank jest osobą prawną utworzoną zgodnie z przepisami ustaw, działającą na podstawie zezwoleń uprawniających do wykonywania czynności bankowych obciążających ryzykiem środki powierzone pod jakimkolwiek tytułem zwrotnym".

Podobnie Art. 6. ustawy o działalności ubezpieczeniowej[3] mówi, iż

„Wykonywanie działalności ubezpieczeniowej wymaga zezwolenia organu nadzoru".

Takie ograniczenie swobody zawierania umów znajduje wyraz np. w konieczności zawarcia umowy o kredyt bankowy lub o rachunek bankowy jedynie z bankiem, nie zaś z inną instytucją. Co więcej, prowadzenie tego rodzaju działalności obwarowane jest koniecznością uzyskania zezwolenia ze względu na specyfikę przedmiotu działalności i towarzyszące jej ryzyko:

Art. 5. ustawy Prawo Bankowe stanowi, iż kredyt bankowy jest czynnością bankową, zastrzeżoną wyłącznie dla banków (tzw. czynność bankowa sensu stricto), a więc taką, której tylko tego rodzaju podmiot gospodarczy może dokonać.

„5.1. Czynnościami bankowymi są: (..) 3) udzielanie kredytów, (...)"

Także Kodeks Cywilny wskazuje bank jako stronę umowy rachunku bankowego

Art. 725 K.C.: „ Przez umowę rachunku bankowego bank zobowiązuje się ....."

Innym przykładem jest konieczność zawarcia umowy ubezpieczenia jedynie z zakładem ubezpieczeń

Art. 6 ust. 2 ustawy o działalności ubezpieczeniowej stanowi:

„Działalność ubezpieczeniową wykonuje zakład ubezpieczeń działający jako zakład ubezpieczeń i reasekuracji albo zakład ubezpieczeń albo zakład reasekuracji".

Jednocześnie zawieranie umów ubezpieczenia, umów reasekuracji lub umów gwarancji ubezpieczeniowych lub zlecanie ich zawierania uprawnionym pośrednikom ubezpieczeniowym w rozumieniu ustawy o pośrednictwie ubezpieczeniowym [4] a także wykonywanie tych umów wymienia się jako czynności ubezpieczeniowe ( art. 3 ust 3 ustawy o działalności ubezpieczeniowej ) w więc i działalność ubezpieczeniową tych konkretnie przez prawo wskazanych podmiotów. Stosowne uregulowania występują również w Kodeksie Cywilnym (art. 805 i nast.).

Jest zatem zrozumiałe, że nie można zawrzeć umowy tego typu z byle kim, ale z podmiotem profesjonalnym, działającym na podstawie prawa i ze stosownym zezwoleniem. W pełni zrozumiałe jest tutaj ograniczenie w doborze partnera, drugiej strony umowy.

B. OGRANICZENIE ZE WZGLĘDU NA INTERES OSÓB OKREŚLONYCH INDYWIDUALNIE

Nie tylko interes ogółu podmiotów stosunków cywilnoprawnych, ale i podmiotów indywidualnych może stanowić podstawę dla ograniczenia swobody wyboru kontrahenta.

Wówczas sam zainteresowany, konkretny podmiot swoją decyzją sprawia, że w danym przypadku ograniczenie będzie miało miejsce bądź nie.

Z tego rodzaju ograniczeniem zasady swobody wyboru kontrahenta mamy do czynienia np.w przypadku instytucji pierwokupu ( art. 166 K.C.):

„W razie sprzedaży przez współwłaściciela nieruchomości rolnej udziału we współwłasności lub części tego udziału pozostałym współwłaścicielom przysługuje prawo pierwokupu, jeżeli prowadzą gospodarstwo rolne na gruncie wspólnym. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy współwłaściciel prowadzący jednocześnie gospodarstwo rolne sprzedaje swój udział we współwłasności wraz z tym gospodarstwem albo gdy nabywcą jest inny współwłaściciel lub osoba, która dziedziczyłaby gospodarstwo po sprzedawcy".

Także art. 17² ust. 6. ustawy o spółdzielniach mieszkaniowych[5] mówi o prawie pierwokupu:

„Przedmiotem zbycia może być ułamkowa część spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu. Pozostałym współuprawnionym z tytułu własnościowego prawa do lokalu przysługuje prawo pierwokupu. Umowa zbycia ułamkowej części własnościowego prawa do lokalu zawarta bezwarunkowo albo bez zawiadomienia uprawnionych o zbyciu lub z podaniem im do wiadomości istotnych postanowień umowy niezgodnie z rzeczywistością jest nieważna".

Oznacza to, że w pierwszej kolejności stroną umowy (sprzedaży), o ile taka będzie jego wola, powinna być ta konkretna osoba, której prawo pierwokupu przysługuje. Dopiero odmowa skorzystania z tego prawa przez uprawnionego pozwala sprzedającemu swobodnie dokonać wyboru partnera umowy.

OBOWIĄZEK KONTRAKTOWANIA

Może się tak zdarzyć, że prawo nałoży obowiązek zawarcia umowy wskazując nie tylko strony takiej umowy, ale i jej treść.

To najdalej idące ograniczenie swobody umów. Jednak należy zauważyć, że obowiązek zawierania umów o określonej treści nałożony jest na podmioty, które w drodze wyłączności dostarczają określonych dóbr lub świadczą usługi o istotnym dla wszystkich znaczeniu[6].

Wymienia się tutaj takie obszary jak energetyka, telekomunikacja, usługi przewozu, obowiązkowe komunikacyjne ubezpieczenia czy usługi pocztowe

Specyfika realizacji takiego obowiązku polega na tym, że to podmiot zainteresowany, który chce skorzystać z usługi lub uzyskać jakieś dobro, inicjuje taki obowiązek w momencie zwrócenia się do podmiotu świadczącego usługi lub dostarczającego określonych dóbr. Składając ofertę podmiotowi obowiązanemu do zawarcia umowy stawia go w sytuacji, w której nie może on - jeżeli nie zachodzą inne okoliczności-oferty odrzucić.

PRZYKŁAD:

Ustawa Prawo energetyczne[7] nakłada na przedsiębiorstwo energetyczne obowiązek świadczenia usług przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii, na zasadach i w zakresie określonym w ustawie:

Art. 4. 2. Przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem lub dystrybucją paliw gazowych lub energii jest obowiązane zapewnić wszystkim odbiorcom oraz przedsiębiorstwom zajmującym się sprzedażą paliw gazowych lub energii, na zasadzie równoprawnego traktowania, świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji paliw gazowych lub energii, na zasadach i w zakresie określonym w ustawie; świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji tych paliw lub energii odbywa się na podstawie umowy o świadczenie tych usług.

Art. 7. 1. Przedsiębiorstwo energetyczne zajmujące się przesyłaniem lub dystrybucją paliw gazowych lub energii jest obowiązane do zawarcia umowy o przyłączenie do sieci z podmiotami ubiegającymi się o przyłączenie do sieci, na zasadzie równoprawnego traktowania, jeżeli istnieją techniczne i ekonomiczne warunki przyłączenia do sieci i dostarczania tych paliw lub energii, a żądający zawarcia umowy spełnia warunki przyłączenia do sieci i odbioru(...).

Świadczenie usług przesyłania lub dystrybucji tych paliw lub energii odbywa się na podstawie umowy o świadczenie tych usług. Ustawodawca ogranicza swobodę kształtowania treści takiej umowy przez dokładne jej określenie:

„7. 2. Umowa o przyłączenie do sieci powinna zawierać co najmniej postanowienia określające: termin realizacji przyłączenia, wysokość opłaty za przyłączenie, miejsce rozgraniczenia własności sieci przedsiębiorstwa energetycznego i instalacji podmiotu przyłączanego, zakres robót niezbędnych przy realizacji przyłączenia, wymagania dotyczące lokalizacji układu pomiarowo-rozliczeniowego i jego parametrów, warunki udostępnienia przedsiębiorstwu energetycznemu nieruchomości należącej do podmiotu przyłączanego w celu budowy lub rozbudowy sieci niezbędnej do realizacji przyłączenia, przewidywany termin zawarcia umowy, na podstawie której nastąpi dostarczanie paliw gazowych lub energii, ilości paliw gazowych lub energii przewidzianych do odbioru, moc przyłączeniową, odpowiedzialność stron za niedotrzymanie warunków umowy, a w szczególności za opóźnienie terminu realizacji prac w stosunku do ustalonego w umowie, oraz okres obowiązywania umowy i warunki jej rozwiązania".

W przypadku gdyby przedsiębiorstwo nie odpowiedziało na ofertę, „milczenie" należy tutaj interpretować jako zgodę i przyjęcie oferty[8].

Odmowa zawarcia umowy przez podmiot zobowiązany musi być uzasadniona. Prawo energetyczne wymaga pisemnego powiadomienia o takiej sytuacji Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki wraz z podaniem przyczyn odmowy: „(...)Jeżeli przedsiębiorstwo energetyczne odmówi zawarcia umowy o przyłączenie do sieci, jest obowiązane niezwłocznie pisemnie powiadomić o odmowie jej zawarcia Prezesa Urzędu Regulacji Energetyki i zainteresowany podmiot, podając przyczyny odmowy" ( art. 7 ust.1 zdanie 2).

Tutaj Kodeks Cywilny pozwala skorzystać z art. 64 i żądać od sądu wydania orzeczenia stwierdzającego obowiązek złożenia oświadczenia woli o przyjęciu oferty:

„Prawomocne orzeczenie sądu stwierdzające obowiązek danej osoby do złożenia oznaczonego oświadczenia woli, zastępuje to oświadczenie".

Wydanie takiego orzeczenia przez sąd sprawia, że umowa zostaje zawarta tak, jakby zakład energetyczny zaakceptował ofertę.

Są też inne drogi dochodzenia swoich praw w takim przypadku, np. żądanie odszkodowania z tytułu niespełnienia zobowiązania.

Istnieje jeszcze obowiązek zawierania umów opatrzonych sankcją odszkodowania w granicach tzw. interesu ujemnego ( tzw. culpa in contrahendo). Ta tematyka, ze względu na swoją doniosłość i objętość, zostanie poruszona w części 3 artykułu

Ostatnia, trzecia część artykułu o swobodzie zawierania umów obejmować będzie także jej ograniczenia związane z koniecznością uzyskania zezwolenia administracyjnego dla ważności dojścia do skutku umowy oraz obowiązkiem zachowania określonego przez prawo trybu jej zawierania

[1] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 146.

[2] Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. Prawo bankowe; Dz.U. z 2002 r. Nr 72, poz. 665.

[3] Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. O działalności ubezpieczeniowej; Dz.U. z 3002 r. Nr 124, poz. 1151 z późn. zm.

[4] Ustawa z dnia 22 maja 2003 r. o pośrednictwie ubezpieczeniowym Dz.U. z 2003 r. Nr 124 poz. 1154.

[5] Ustawa z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych, tekst jednolity Dz.U. z 2003 r. Nr 119, poz. 1116 z późn. zm.

[6] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 149.

[7] Ustawa z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne tekst jednolity Dz.U. z 2006 r. Nr 89, poz. 625 z późn. zm.

[8] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 148.

Autor: Magdalena Katana