CZYM JEST...

Umowa to najważniejsze źródło powstawania stosunków prawnych, zwłaszcza z zakresu zobowiązań.
W ciągu całego życia zawieramy ich tysiące. Słowo „umowa" odmieniane jest przez wszystkie przypadki i nie ma chyba osoby, która nie wiedziałaby co to pojęcie znaczy. Jednak, gdyby spytać o szczegóły, trudno byłoby precyzyjnie wyjaśnić znaczenie terminu. W samym prawie też nie sposób znaleźć definicji umowy - nie zawiera jej żaden akt prawny.

Umowa w prawie cywilnym to zgodne porozumienie dwóch lub więcej stron, ustalające ich wzajemne prawa lub obowiązki (dla ścisłości, o czym będzie jeszcze mowa, należy dodać, że istnieją też czynności jednostronne, np. darowizna)[1]. Nauka prawa stanowi, iż umowa to stan faktyczny polegający na złożeniu dwóch lub więcej zgodnych oświadczeń woli zmierzających do powstania, uchylenia lub zmiany uprawnień i obowiązków podmiotów je składających[2]. To wyraz woli, zgoda tych podmiotów w kwestii uregulowania łączących je stosunków.

Problematyka oświadczeń woli, ich wyrażania i skutków prawnych jest dla umów niezwykle istotna i zostanie poruszona w jednym z najbliższych artykułów.

Tymczasem jednak istotne jest zapoznanie się z jedną z naczelnych zasad prawa, dzięki której każdy z nas w nieskrępowany w zasadzie sposób może kształtować swoją sytuację prawną.

ZASADA SWOBODY ZAWIERANIA UMÓW (AUTONOMII WOLI STRON)

W prawie cywilnym istnieje zasada swobody zawierania umów, będąca aspektem szerszej zasady autonomii woli stron, co oznacza, że dokonywanie takich czynności jak umowa, rodzących pewne skutki prawne, pozostawione zostało samodzielnej decyzji podmiotów prawa.

Zasadę tą zawiera artykuł 353¹ Kodeksu Cywilnego [dalej K.C.]:

„Strony zawierające umowę mogą ułożyć stosunek prawny według swojego uznania, byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego".

Znajduje ona wyraz w:

1. samym zawarciu umowy - to od woli podmiotów zależy czy do niej dojdzie, a więc czy powstanie, ulegnie modyfikacji lub ustanie stosunek prawny;
2. wolności wyboru kontrahenta, czyli partnera, drugiej strony umowy;
3. w granicach zakreślonych przez art. 353¹ K.C. w wolności dotyczącej uzgadniania typu oraz treści umowy; mogą one stworzyć taki stosunek prawny, który odpowiada ich interesom;
4. wolności w zakresie uzgodnienia zmian treści umowy i jej rozwiązania;
5. wolności w zakresie formy zawierania umowy (chociaż należy mieć na uwadze, iż prawo ustanawia tu pewne wyjątki poprzez wymóg zachowania konkretnej, np. pisemnej poświadczonej notarialnie formy).

Jest to też uwolnienie stron od formalizmu prawniczego - w stosunkach umownych przyjmuje się, że prawnie skuteczne jest samo porozumienie stron, niewymagające szczególnej formy[3].

We współczesnym prawie polskim zasada swobody umów rozumiana jest szeroko. Takie ujęcie daje stronom możliwość tworzenia za każdym razem innych relacji pomiędzy sobą oraz, co ważniejsze, możliwość dopasowywania postanowień umownych do konkretnych sytuacji. Sztywne posługiwanie się regulaminami umów bądź jednakowymi warunkami umów mogłoby hamować rozwój stosunków gospodarczych.

Zasada swobody umów stwarza podmiotom możliwość kształtowania stosunków zobowiązaniowych innych niż typowe, odmiennych od tych określonych w Kodeksie Cywilnym lub innych ustawach.
Mogą także wzorować się na umowach wymienionych w Kodeksie, ale określając łączący ich stosunek zobowiązaniowy dokonywać pewnych modyfikacji lub uzupełnień, kreując w ten sposób bardziej odpowiedni dla nich instrument prawny[4].

WYJĄTKI OD ZASADY (DOTYCZĄCE SWOBODY KSZTAŁTOWANIA TREŚCI UMOWY)

Jak każda reguła, także zasada swobody umów doznaje ograniczeń. W tym miejscu omówione zostaną te, które dotyczą swobody kształtowania treści umowy.

Ogólne ograniczenia zasad swobody kształtowania treści czynności prawnej zawarte zostały w art. 58 K.C.. Przepis ten wymienia następujące ograniczenia:

• ustawa,
• obejście ustawy
• zasady współżycia społecznego.

Art.58§1 „Czynność prawna sprzeczna z ustawą albo mająca na celu obejście ustawy jest nieważna, chyba że właściwy przepis przewiduje inny skutek, w szczególności ten, iż w miejsce nieważnych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy."

Art. 58§2 „Nieważna jest czynność prawna sprzeczna z zasadami współżycia społecznego."

Zgodnie z treścią § 3 tego artykułu, jeżeli nieważność dotyczy tylko części czynności prawnej, pozostaje  ona w mocy w odniesieniu do pozostałych części. Jednak, gdyby z okoliczności wynikało, że bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana, staje się nieważna.

Nawiązując do art. 353¹ K.C., do ograniczeń należy dodać także właściwość (naturę) stosunku prawnego „(...) byleby jego treść lub cel nie sprzeciwiały się właściwości (naturze) stosunku, ustawie ani zasadom współżycia społecznego".

W ramach swobody umów można, nie przekraczając powyższych granic, umówić się o wszystko, co prawo uznaje za podlegające jego uregulowaniom.

OGRANICZENIA USTAWOWE

Ograniczenie ustawowe to ograniczenie nakładane nie tylko przez Kodeks Cywilny, ale również zawarte w innej ustawie lub wydane na podstawie wyraźnego upoważnienia z ustawy. Przykładem takiego ograniczenia jest np. brak możliwości wyłączenia wypowiedzenia zlecenia z ważnych powodów (art. 746 § 3 K.C.) „nie można się zrzec z góry uprawnienia do wypowiedzenia zlecenia z ważnych powodów". Taki zapis umowny byłby nieważny, w jego miejsce należy zastosować wprost postanowienia wynikające z art. 746 § 1 K.C.

OBEJŚCIE PRAWA

Doktryna prawa cywilnego stanowi, że obejście prawa to czynność "nie jest objęta zakazem prawnym, ale przedsięwzięta w celu osiągnięcia skutku zakazanego przez prawo"[5]. Przy czym obejście prawa stanowią również czynności prawne, które zmierzają do skutku dozwolonego przez prawo, ale w sposób przez prawo nieprzewidziany, w sytuacji, gdy istnieją ograniczenia stawiane przez ustawodawcę dla osiągnięcia skutku[6]. Innymi słowy, strony tak kształtują stosunek prawny, aby osiągnąć cel, który przez prawo jest zabroniony, np. w prawie podatkowym spółka będąca rezydentem podatkowym innego kraju zostaje zaangażowana do tego, aby zbyć majątek spółki polskiej, tylko ze względu na to, że taki „okrężny" sposób zbycia pozwala na uniknięcie konieczności zapłaty w Polsce podatku od zysków kapitałowych. Może to być zakwalifikowane jako obejście prawa, gdy brak gospodarczego, pozapodatkowego motywu, a jedynym celem działania jest zmniejszenie obciążeń podatkowych[7].

ZASADY WSPÓŁŻYCIA SPOŁECZNEGO

Zasady współżycia społecznego odsyłają do pozaprawnych reguł oraz ocen pozaprawnych w ocenie danej sytuacji. Należy tutaj brać pod uwagę normy moralne, obyczajowe, zwyczaje itp. W orzecznictwie do postanowień umów naruszających słuszność kontraktową (zasady współżycia społecznego) zaliczono m.in.:

• postanowienia umowy zastrzegające rażąco wygórowane odsetki[8] ,
• postanowienia umowy, z których wynika, że ocena, czy doszło do zawinionego niewywiązania się z umowy przez jedną stronę, należy do własnej oceny drugiej strony tej umowy[9].

Ważne stanowisko w tej kwestii zostało zawarte także w wyroku SN z 18.3.2008 r.[10]. Zgodnie z nim obiektywnie niekorzystna dla jednej strony treść umowy zasługiwać będzie na negatywną ocenę moralną, a w konsekwencji prowadzić do uznania umowy za sprzeczną z zasadami współżycia społecznego w sytuacji, gdy do takiego ukształtowania stosunków umownych, który jest dla niej w sposób widoczny krzywdzący, doszło przy świadomym lub tylko spowodowanym niedbalstwem, wykorzystaniu przez drugą stronę swojej silniejszej pozycji. Umowa zawarta przez stronę działającą pod presją faktycznej przewagi kontrahenta nie może być uznana za wyraz w pełni swobodnej i rozważnie podjętej przez nią decyzji.

SPRZECZNOŚĆ Z NATURĄ STOSUNKU PRAWNEGO

Odwołanie się w art. 353¹ K.C. do „natury stosunku prawnego" może być rozu­miane albo jako nakaz respektowania pewnych cech właściwych danemu stosunko­wi prawnemu, albo jako nakaz respektowania określonych elementów danego typu umowy nazwanej, bez których nastąpiłoby istotne zniekształcenie więzi zobowiązaniowej („zakładanego modelu więzi prawnej") związanej z danym typem umowy"[11]. Przykładem jest rozwiązanie z mocą wsteczną, za zgodą obu stron albo wypowiedzenie z mocą wsteczną przez jedną ze stron, umowy zobowiązaniowej trwałej jak np. franchising. Według Sądu Najwyższego należy uznać je za sprzeczne z wynikającą z założeń Kodeksu Cywilnego naturą zobowiązania trwałego (art. 353¹ K.C.) i nieważne na podstawie art. 58 § 1 K.C.. Nieważna jest już sama klauzula zastrzegająca możliwość wypowiedzenia zobowiązania trwałego ze skutkiem wstecznym.[12]. Podobnie za sprzeczne z naturą umowy gospodarczej wg Sądu Najwyższego należy uznać „pozostawienie w ręku jednej tylko strony możliwości dowolnej zmiany jej warunków" [13].

Skutkiem dokonania czynności prawnej sprzecznej z ustawą, bądź mającej na celu obejście ustawy lub sprzecznej z zasadami współżycia społecznego lub naturą stosunku prawnego jest jej bezskuteczność (bezwzględna nieważność) od samego początku, czyli od chwili jej dokonania.

Jeżeli przepisy szczególne przewidują inne niż nieważność umowy (w całości albo w części) skutki naruszenia kompetencji w zakresie swobodnego kształtowania treści stosunku prawnego, te normy znajdą zastosowanie i wadliwie zawarta umowa będzie skuteczna[14]. Należy mieć też na uwadze zdanie drugie wspomnianego wcześniej art. 58 K.C § 3.

INNE OGRANICZENIA

NIEMOŻLIWOŚĆ ŚWIADCZENIA

Swobodę umów w kwestii kształtowania treści świadczenia ograniczają również przepisy o niemożliwości świadczenia. Art. 387 § 1 K.C. stanowi, że umowa o świadczenie niemożliwe jest nieważna. Niemożność świadczenia musi istnieć w chwili zawarcia kontraktu, a świadczenie musi być niemożliwe do spełnienia obiektywnie, a więc nie tylko dla danego kontrahenta, lecz także dla każdej innej osoby. Uznać należy za niemożliwe świadczenie, które mogłoby polegać na wywołaniu skutku prawnego wyłączonego przez ustawę (np. przeniesienie prawa, które ustawa uznaje za niezbywalne).

WYZYSK

Wśród ograniczeń swobody kształtowania treści umowy wymienia się również sytuację tzw. wyzysku[15]. Znajduje ona wyraz w art. 388 § 1 K.C.:

„Jeżeli jedna ze stron, wyzyskując przymusowe położenie, niedołęstwo lub niedoświadczenie drugiej strony, w zamian za swoje świadczenie przyjmuje albo zastrzega dla siebie lub dla osoby trzeciej świadczenie, którego wartość w chwili zawarcia umowy przewyższa w rażącym stopniu wartość jej własnego świadczenia, druga strona może żądać zmniejszenia swego świadczenia lub zwiększenia należnego jej świadczenia, a w wypadku gdy jedno i drugie byłoby nadmiernie utrudnione, może ona żądać unieważnienia umowy."

Takie postępowanie uznane jest za sprzeczne z przepisami prawa i zasadami uczciwego obrotu.
W odróżnieniu od innych przesłanek ograniczających swobodę kształtowania treści umów, wyzysk nie skutkuje bezwzględną jej nieważnością. Art. 388, jako przepis szczególny wobec art. 58 § 2 K.C. wyklucza sankcję bezwzględnej nieważności takiej umowy na rzecz tzw. wzruszalności, która polega na tym, że skutki takiej umowy mogą ulec uchyleniu (umowa zostanie unieważniona) lub zmianie (zmniejszeniu świadczenia uzyskanego, zwiększeniu świadczenia uzyskanego, równoczesnym zmniejszeniu świadczeń obu stron). Nastąpi to pod warunkiem, że uprawniona osoba w określonym terminie skorzysta z przysługującego jej prawa. Uchylenie lub zmiana skutków prawnych nastąpi od momentu dokonania czynności prawnej ze skutkiem wstecznym.

[1] Z. Szczurek, Prawo cywilne dla studentów administracji, Warszawa Wolters Kliwer 2008, s. 248.

[2] W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, Wyd. Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 102., Z. Radwański, Prawo cywilne- część ogólna, Warszawa, C.H. Beck, 1995, s. 215.                                                                                              

[3] W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, Wyd. Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 109.

[4] A. Olejniczak w: A. Kidyba, A. Olejniczak, A. Pyrzyńska, T. Sokołowski, Z. Gawlik, A. Janiak, G. Kozieł, Kodeks cywilny. Komentarz. Tom III. Zobowiązania - część ogólna, LEX, 2010 r.

[5] Z. Radwański, Prawo cywilne - część ogólna, Warszawa 1994 r., s.206.

[6] R. Żuk, Obejście prawa w praktyce podatkowej, Gazeta Prawna 23 września 2008 r. 36/2008

[7] Tamże

[8] Wyrok SN z dnia 8.1.2003 r., II CKN 1097/2000, OSNC 2004/4/55.

[9] Wyrok SN z dnia 19 września 2002 r., V CKN 1164/2000, LEX nr 56064.

[10] Wyrok SN z dnia 18 marca 2008, IV CSK 478/07, LEX nr 371531.

[11] M. Safjan, Kodeks cywilny, Komentarz, t. I, Warszawa 2004, s. 757, Zob. Uchwała pełnego składu SN z dnia 28 kwietnia 1995 r., III CZP 166/94, OSNC 1995/10/135); J. Okolski [red.], Prawo handlowe, Wolters Kliwer, Warszawa 2008, s. 272, A. Rzetecka-Gil Komentarz do niektórych przepisów ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, LEX 2010 r.

[12] Wyrok SN z dnia 8 października 2004 r., V CK 670/03, Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Cywilna 2005/9/162.

[13] Por. W. Czachórski, A. Brzozowski, M. Safjan, E. Skowrońska - Bocian, Zobowiązania - Zarys Wykładu, wyd. prawnicze LexisNexis Warszawa 2003; II CSK 484/06 wyrok SN 2007.02.15 LEX nr 274159 Rozwiązanie z mocą wsteczną umowy stanowiącej źródło stosunku zobowiązaniowego o charakterze trwałym jest sprzeczne z naturą tego zobowiązania.

[14] Z. Radwański, A. Olejniczak, Zobowiązania część ogólna, C.H. Beck, Warszawa 2008, s. 135.

[15] W. Czachórski, Zobowiązania. Zarys wykładu, Wyd. Prawnicze PWN, Warszawa 1998, s. 116; J. Rajski, Prawo o kontraktach w obrocie gospodarczym, Wydawnictwo Naukowe PWN Warszawa 1994, s. 42 i nast.

Autor: Magdalena Katana